Kal, stan. XX
gm. Węgorzewo
pow. węgorzewski
woj. warmińsko–mazurskie
AZP 15-73/75
Wielokulturowa osada położona jest na północnym brzegu jeziora Święcajty w obrębie wsi Kal. Zajmuje pas przybrzeżny o szerokości co najmniej 70 m (ok. 118,2–120,5 m n.p.m.) i długości co najmniej 60 m. Stanowisko zostało odkryte w 2001 r. przez właściciela posesji Leszka Rogińskiego.
Wspólne wykopaliska IA UW i Muzeum Kultury Ludowej w Węgorzewie przeprowadzono w terminach: 31 marca – 11 kwietnia oraz 17 lipca – 8 sierpnia 2008 r. Udział w nich wzięli studenci IA UW oraz Instytutu Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warmińsko–Mazurskiego w Olsztynie, zrzeszeni w Towarzystwie „Pruthenia”. Prowadzący badania: Jerzy M. Łapo (MKL) i Janusz Janowski (IA UW).
Badania prowadzono w obrębie czterech wykopów o łącznej powierzchni 39,6 m2, założonych w środkowej części stanowiska. Były one zlokalizowane na posesjach Kal nr 10 i 10a, należących do państwa Rogińskich.
Jedynie w wykopie 1 odkryto nienaruszoną warstwę kulturową z okresu wędrówek ludów, w pozostałych wykopach starsze nawarstwienia kulturowe (z OWL i wczesnego średniowiecza) zostały silnie zniszczone w wyniku orki i innej nowożytnej gospodarczej działalności człowieka – z tą wiązały się relikty dwóch zabudowań oraz jamy śmietnikowej.
W sumie pozyskano m.in. ponad 9500 fragmentów zabytków ceramicznych, kilkanaście zabytków krzemiennych, kilkadziesiąt zabytków metalowych, przede wszystkim żelaznych, liczne szczątki zwierzęce (przede wszystkim ssaków i ryb).
Wyniki badań archeologicznych pozwalają na ustalenie pewnych generaliów:
nadjeziorna osada była zamieszkiwana już co najmniej w epoce kamienia przez ludność kultury niemeńskiej fazy paraneolitycznej; większość pozyskanych zabytków krzemiennych, przeważnie wykonanych techniką łuszczniową, należy datować w szerokim przedziale od mezolitu po wczesną epokę żelaza,
fragmenty naczyń ręcznie lepione z wykopu 1 są najpewniej starsze, niż w innych wykopach, niektóre nawiązują stylistycznie do materiałów późnorzymskich kultury bogaczewskiej[1] i najprawdopodobniej można je datować na rozwiniętą i późną fazę okresu wędrówek ludów (VI w. – przełom VI i VII w.),
zabytki ręcznie lepione z wykopów 2-4 są młodsze i mogą pochodzić z czasów od późnej fazy okresu wędrówek ludów po początki wczesnego średniowiecza (przełom VI i VII w. – początek VIII w.?), a nawet w głąb średniowiecza,
cechą przewodnią są różnego typu poziome listwy plastyczne, choć występuje tutaj także np. „archaiczny” i klasyczny dla wcześniejszych okresów ornament krokwiowy,
wśród licznych zdobień wykonanych palcami (odciski paznokci, końców palców, puszków palców, zaszczypywań), brakuje np. charakterystycznych dla kultury bogaczewskiej „zakręcanych” zaszczypywań wylewów naczyń,
jeśli powyższe obserwacje są słuszne to najpewniej wschodnia część osady w okresie wędrówek ludów była wcześniej objęta osadnictwem, niż jej część południowa i zachodnia,
na obecnym etapie badań nie sposób jednoznacznie określić przynależności kulturowej ludności zamieszkującej osadę w Kalu w okresie wędrówek ludów, bowiem cechy morfologiczne tutejszej ceramiki dostrzec można także na osadach położonych w różnych kierunkach świata od Doliny Węgorapy; niemniej należy zakładać z dużym prawdopodobieństwem, iż badana osada w Kalu była związana ze znanym od lat 70-tych XIX w. cmentarzyskiem kurhanowym w Kalu, na Tymiankowym Wzgórzu (obecnie Węgorzewo, stan. XVII). Jeśli tak było rzeczywiście, to typ obrządku pogrzebowego sugerowałby silniejsze związki kulturowe z ugrupowaniami sudowskimi,
pierwsze zabytki obtaczane lub raczej naśladownictwa naczyń obtaczanych pojawiły się najprawdopodobniej w VIII w. (najpewniej analogicznie jak na terenach sudowskich),
stan zachowania zabytków pozwala jedynie na stwierdzenie, iż występowały tutaj naczynia obtaczane w górnej części brzuśca oraz całkowicie; brak rozbudowanych wylewów naczyń obtaczanych może wskazywać, iż kres osadnictwa wczesnośredniowiecznego na stanowisku nastąpił w drugiej połowie X w. – pierwszej połowie XI w. – wobec braku schematu rozwoju garncarstwa wczesnośredniowiecznego dla ziem pruskich, posiłkowano się ustaleniami Kazimierza Grążawskiego dla pogranicznego obszaru słowiańsko–pruskiego nad środkową Drwęcą, okres ten odpowiada fazie IIIA,
fazę osadnictwa nowożytnego części wsi, w której założono wykopy, należy datować od XVII w. (najstarsze zabytki w wykopie 1) po czasy współczesne.
Analizy badań archeozoologicznych i archeoichtiologicznych pozwalają także na wstępną charakterystykę spożycia mięsa oraz jego pozyskiwania przez ludność zamieszkującą osadę w okresie wędrówek ludów, jednak bez określenia zależności ilościowej między mięsem ssaków, ptaków i ryb.
W owym okresie w Kalu najczęściej konsumowano mięso zwierząt domowych, których liczba szczątków blisko czterokrotnie przewyższała liczbę szczątków zwierząt dzikich. Dominowało bydło (48%), przed koza i owcą (29%), świnią (21 %) oraz koniem (2%). Wśród zwierząt dzikich najliczniejsze były kości jelenia, sarny, niedźwiedzia i bobra. Uzyskane wyniki świadczą o wysoko rozwiniętej tutaj hodowli bydła oraz o stosunkowo dużym znaczeniu polowań na różne dzikie zwierzęta, które były zabijane nie tylko dla uzupełnienia diety, ale również aby pozyskać m.in. skóry i poroże.
W próbie archeoichtiologicznej z Kalu dominowały szczątki ryb z rodziny karpiowatych i szczupaka, rozmiarów średnich i dużych. Ryby te były poławiane w strefie litoralu w okresie wiosenno–letnim (od marca do sierpnia), zwłaszcza podczas wiosennego tarła. Do połowów mogły być wykorzystywane proste pułapki, kosze, ościenie, harpuny, wędy z haczykami etc.
Wyniki analizy archeoichtiologicznej dostarczyły także informacji co do paleohydrologii jeziora Święcajty – obecność jazia, charakterystycznego dla jezior przepływowych połączonych rzekami, wskazuje, iż w okresie wędrówek ludów tworzyło ono podobny system wodny do współczesnego.
Badania w Kalu ujawniły, iż stanowisko jest silnie zniszczone, niemniej nie można wykluczać, iż w rejonach nie objętych badaniami zachowały się lepiej zachowane relikty wcześniejszego osadnictwa.
Hryniewicka K.
2009 Analiza archeozoologiczna szczątków kostnych z osady w Kalu, stan. XX,
pow. węgorzewski, woj. warmińsko-mazurskie, „Studia Węgorapskie”, t. 1, s.
57-63.
Łapo J., Janowski J.
2009a Dolina Węgorapy – Studia Węgorapskie, „Studia Węgorapskie”, 1,
2009, 7-9.
2009b Wyniki badań archeologicznych przeprowadzonych w 2008 roku w Kalu, stan. XX, pow. węgorzewski, woj. warmińsko–mazurskie, „Studia Węgorapskie”, t. 1, s. 13-55.
Zabilska M.
2009
Wyniki badań materiałów archeoichtiologicznych z osady w miejscowości Kal, stan.
XX, pow. węgorzewski, woj. warmińsko-mazurskie,
„Studia Węgorapskie”, t. 1, s. 65-90.
Zabilska M., Łapo J., J Janowski J.
2009 Fish remains the Site of Kal, a 5th – 7th century
settltment in the Mazurian Lakeland. Preliminary data, (w:) D. Makowiecki,
S. Hamilton-Dyer, I. Riddler, N. Trzaska-Nartowski, M. Makohonienko (red.),
Fishes – Culture – Environment. Trough Archaeoichthyology, Ethnography & History,
Poznań, s. 89-92.
Zawadzki M.
2009 Szeląg ryski Zygmunta III Wazy odkryty w trakcie badań wykopaliskowych w
Kalu, stan. XX, pow. węgorzewski,
woj. warmińsko–mazurskie, „Studia
Węgorapskie”, t. 1, s. 91-95.
[1] Nie można wykluczyć, iż część zabytków (ze wszystkich wykopów) nie tylko nawiązuje stylistycznie do późnego okresu wpływów rzymskich, lecz także pochodzi z tego okresu.
wstecz |
|
Dział Archeologiczno-Historyczny |
